در افسانه های کهن هندوستان حکایتی دلنشین وجود دارد که به نحو زیبایی قدرت درون  انسان را بازگو می کند. این افسانه زیبا و دلپذیر حاوی پیامی*به یاد ماندنی*است که آن را دیباچه و سر آغاز این گفتار قرار داده ایم:

((می گویند که در روزگاران دور،آدمیان همه خلق و خو و سرشتی خدای گونه داشتند ولی از امکانات و توانائیهای خود خوب استفاده نکردند و کار به جای رسید که برهما،خدای خدایان،تصمیم گرفت قدرت خدایی را از آنان باز گیرد و آن را در جایی پنهان کند که دست آنها از آن کوتاه باشد.بدین منظور،او در جستجوی مکانی بر آمد که مخفی گاهی مطمئن و دور از دسترس آدمیان باشد.

زمانی که برهما با دیگر خدایان در این مورد مشورت نمود،آنها چنین پیشنهاد کردند:

بهتراست قدرت بیکران انسانها را در اعماق خاک پنهان کنیم.برهما گفت:آنها جای مناسبی نیست زیرا که آنها ژرفای خاک را خواهند کاوید و دوباره به آن دست پیدا خواهند کرد.سپس خدایان گفتند:

بهتر است نیروی یزدانی آدمیان را به اعماق اقیانوسها منتقل کنیم تا از دسترس آنها دور باشد.این بار برهما گفت:

آنها نیز مناسب نیست زیرا دیر یا زود انسان به عمق دریاها و اقیانوس ها رخنه خواهند کرد و گمشده خود را خواهد یافت و آن را به روی آب خواهد آورد.

آنگاه خدایان کوچک با یکدیگر انجمن کردند و گفتند:

ما نمی دانیم این نیروی عظیم را کجا باید پنهان کنیم.به نظر می رسد که در اب و خاک،جایی پیدا نمی شود که آدمی نتواند به آن دست یابد!

در این هنگام برهما گفت:

کاری که با نیروی یزدانی آدمی می کنیم این است:ما آن را در اعماق وجود خود او پنهان می کنیم!آنجا بهترین محل برای پنهان کردن این گنج گرانبهاست و یگانه جایی است که آدمی هرگز به فکر جستجو و یافتن آن بر نخواهد آمد!!

در ادامه افسانه هندی چنین آمده است:از آن به بعد،آدمی سراسرجهان را پیموده است،همه چیز جستجو کرده است، بلندیها را در نور دیده است،به اعماق دریاها فرو رفته است،تا دورترین نقاط خاک نفوذ کرده است تا چیزی را به دست آورد که در ژرفای وجود خود ائ پنهان شده است!!!

آری،راز قدرت در وجود خود ماست و آدمی خدای گونه است.آنها که اکسیر وجود خویش را کشف کردند به نیروی عظیم و بی کران دست یافتند و شماری دیگر که هنوز جایگاه این گنج گرانبها را نمی دانند همچنان در جستجوی یافتن آن حیران و سرگردانند به قول لسان الغیب،خواجه شیراز:

سالها دل طلب جام جم از ما میکرد

                            آنچه خود داشت ز بیگانه تمنا میکرد

حضرت علی(ع)در شعری که منسوب به ایشان است این موضوع را به نیکوترین وجه بیان کردنده اند:

(آیا می پندارید که جسم گوچکی هستی در حالی که در درون تو جهان بزرگی نهفته است.

بایستی قبول کرد که کار رهبر دشوار است الهام بخشیدن و بر انگیختن ترغیب و کنترل و هدایت افرادی که طبایع و انگیزه های گوناگون دارند.کار آسانی نیست.بنابراین،رهبر به حوصله بی پایان نیازمند است.نمیتوانید شتابزده عمل کند و سپس پشیمان شود!تسلط بر خویش برای او ضرورت اساسی دارد باید خویش را بشناسد و نقاط ضعف و قوت خود  باشد.نخست باید خویش را منضبط کند و آنگاه توقع داشته باشد که دیگران نظم و انظباط را رعایت کنند!

نظریه سرشت؟

پیش از آنکه به تشریح شخصیت بپردازیم لازم است الگویی داشته باشیم تا به کمک آن بتوانیم شخصیت را نمایش دهیم و در ضمن به مفاهیمی نیاز داریم که قادر باشد جنبه های مختلف این الگو را تشریح نماید.یونانیان باستان و حکمای ایران قدیم،افراد را به چهار نوع طبع یا مزاج می شناختند که عبارت بوداز:مزاج خونی یا دموی(گرم و مرطوب)،مزاج سوداوی یا مالیخولایی(سرد و خشک) و مزاج صفراوی(گرم و خشک) در طب قدیم،مزاج به طور عام به حالت کیفی یک فرد هنگامی که تظاهرات زیستی یکی از دستگاه های حیاتی بر دستگاه های حیاتی غلبه داشت اطلاق می گشت.

این نظریه اصطلاحا به *نظریه سرشت* شهرت دارد.پژوهشهای امروزی نشان می دهد.مشاهداتی که بر اساس آن،این گروه ها تعریف شده اند،بسیار زیرکانه و اگاهانه صورت گرفته است.حتی امروزه نیز میتوانیم افرادی را که از این گروه ها قرار دارند تشخیص دهیم.ولی دانش امروز می گوید اشتباه گذشتگان در این بوده که فکر می کردند هر کسی الزاما در یکی از چهار گروه یاد شده قرار دارد حال آن که بسیارند کسانی که جنبه هایی از دو یا تعداد بیشتری از این چهار گروه را در اختیار دارند و در نتیجه در موقعیتی بین این جهار دسته واقع می شوند.فرضیه طبایع اریعه دارای تاریخچه دو هزار ساله است و تاریخچه دو هزار ساله است و تقریبا در اوایل قرن حاضر منسوخ گردیده است.

محیط  درونی سازمان و نحوه ی ارتباطات در آن غالبا به گونه ای است که آرام آرام مدیران را در پیله ای از اوهام اسیر می سازد و توانایی آگاه شدن از خصوصیات و رفتار های سازمانی را از آنان سلب می کند.مدیران،خصوصا مدیران عالی رتبه،در دژی محصور می مانند و جز تنی چند از نزدیکان و معاونان خود کسان دیگری را نمیبینند و بجز مراودت  کلیشه ای و رسمی از ارتباطات دیگر با اعضای سازمان محروم می مانند.

انزوای مدیران موجب می شود آنان در تعیین ظرفیتها و توانمندیهای خود راه خطا بپیمایید و ضعفها و قوتهایشان از دید خودشان پنهان بماند.از سوی دیگر،فرهنگ خاص سازمانی کشور ما که انتقاد از مدیران را عملی چندان پسندیده نمی داند،باعث می گردد آنها گرفتار برخی توهمات شوند و از شناخت واقعی خویش باز می مانند.

                        خویشتن شناسی نردبان معرفت است.

اگر خود را آن طور که هستیم و باید باشیم نشناسیم،کار و زندگی،آرمانها و هدفهایمان در اصطکاک و تضادی بیهوده سپری خواهد شد و در کوران حوادث دچار مشکلات بیشماری خواهیم گشت.*خود* درونیمان گم میشود و لاجرم به بیگانگی از خویشتن دچار می شویم. جریان کار وزندگی ارتباط مستقیم با خویشتن درونی ما دارد و اگر با *خویشتن خویش*آشنا و مانوس باشیم بسیاری از تصمیم گیریها و دشواریها بر ما آسان می شود و کار و زندگی،رنگ دیگری به خود میگیرد شاید از این رو باشد که در یک آیه قرآنی گفته اند:هر که خود را شناخت،خدای خود را شناخته است.

انسان اگر بتواند خود آگاهی خویش را افزایش دهد،دردها و درمانها خویش را خواهد شناخت.حضرت علی (ع) از نا اگاهی انسان نسبت به خویشتن شکایت می کند و نا توانی انسان را در درمان دردهای خویش ناشی از جهل وی نسبت به خویشتن می داند او می فرماید :

درد تو از توست،ولی تو بدان بصیرت نداری و درمان تو نیز در درون توست،لیکن تو بدان آگاهی نداری.

در دیدگاه علی(ع)انسان تمامی هستی را در درون خویش دارد ولی بدان آگاهی و شعور ندارد.انسان باقوه قادر است بر اسرار عالم امکان،آگاهی یافته و نسبت به آنها علم حضوری داشته باش.

بسیاری اندکند کسانی که میدانند کالبدشان در تسخیر چه گونه شخصیتی است و چه نوع عملکری را می توان از آن انتظار داشت.شاید آن عده کم نیز این شناخت را به بهای تجربیات یک عمر به دست آوردند و دیگر چندان فرصتی برای استفاده از این *خود شناسی*برایشان باقی مانده است.از این رو باید قبول کنیم که مهمترین و اولین وظیفه ما در ندگی کشف*وجود واقعی خود*و سپس شکوفا ساختن آن است *خودی* که تمام لحظه های عمر را با آن زیسته ایم و ما شاید هرگز موفق به شناختنش نگردیده ایم.خودی که هرگز،یا بسیار اندک ،به نیازها،خواسته ها،خصوصیات و تواناییهایش توجه داشته ایم و اغلب آگاهانه یا نا آگاهانه و با مقایسه های غیر منطقی او را  به انتقاد و سرزنش گرفته ایم .امیر مومنان در جای دیگر می فرماید:

((هر اندازه که علم انسان بیشتر می گردد،توجه وی به نفس خویش بیشتر می شود و سعی و تلاش وی در جهت نیل به کمال و سعادت فزونی می یابد))

مغز هر یک از ما به طور استثانایی و بالقوه هم دارای استعداد های نهفته علمی و هم استعداد های بالقوه  هنری است.اگر مشاهده می شود بیشتر افراد فقط از کارایی یک طرف مغز خود استفاده می کنند.به دلیل نارسایی و نا توانی عضوی طرف دیگر نیست.بلکه به این علت است که طرف دیگر مغز بدون تمرین و استفاده باقی مانده و به اندازه کافی مجال و فرصت تکامل و پیشرفت همانند طرف دیگر به آن داده نشده است.